Lis pospolity

Lis pospolity (Vulpes vulpes) jest najbardziej rozpowszechnionym drapieżnikiem Europy i Polski — gatunkiem o zasięgu obejmującym praktycznie cały półkulę północną, od kół podbiegunowych aż po Afrykę Północną. W Polsce zasiedla wszystkie 16 województw w zagęszczeniu wysokim, niezależnie od typu krajobrazu — od głuchych puszcz po centra wielkich miast.

Sylwetka lisa jest charakterystyczna i nieomylna: smukłe, niskie ciało (35–50 cm w kłębie), wąska klinowata głowa, duże spiczaste uszy z czarnymi końcami, oraz przede wszystkim kita — długa, gęsto owłosiona kita stanowiąca prawie połowę długości całego zwierzęcia (30–55 cm). Kita pełni kluczowe funkcje: chroni przed zimnem (lis śpi nakrywając nią pysk), służy do komunikacji (postawiona, opuszczona, machana) i ułatwia balansowanie podczas szybkich zmian kierunku biegu.

Najbardziej rozpoznawalna jest szata rudawo-rdzawa — głęboko pomarańczowo-rude grzbiet i boki ciała, biały lub jasnoszary podbrzuszem, biała "muszka" (białe zakończenie kity), czarne "skarpetki" na łapach, czarne końcówki uszu. W zimie sierść jest znacznie gęstsza, dłuższa, o intensywniejszych barwach; w lecie lis wygląda "obnażony" — krótki, jaśniejszy, niemal patykowaty. Sporadycznie spotyka się aberracje barwne: lisy "czarne" (melanizm), "srebrne" (mieszanka czarnej i białej sierści), "białe" (albinizm), oraz najczęściej — "krzyżaki" (z ciemnym pasem na grzbiecie tworzącym charakterystyczny krzyż). Te ostatnie są ściśle hodowane w fermach futrzarskich, ale i w naturze sporadycznie się pojawiają.

Najbardziej fascynującą cechą lisa są jego zmysły. Wzrok jest doskonały, z dużymi pionowymi źrenicami przystosowanymi do widzenia w półmroku. Słuch lisa należy do najczulszych wśród polskich drapieżników — potrafi usłyszeć mysz pod 30-centymetrową warstwą śniegu i dokładnie zlokalizować jej pozycję przed wykonaniem charakterystycznego pionowego skoku ("mysiakowanie"). Węch jest na poziomie psa domowego — lis rozpoznaje setki indywidualnych zapachów, lokalizuje pokarm zakopany kilkanaście godzin wcześniej, identyfikuje obecność i kierunek przemieszczania się ludzi z odległości dziesiątek metrów.

Lis pospolity jest w polskim krajobrazie wszechobecny. Występuje w zagęszczeniu wysokim we wszystkich 16 województwach — od głuchych ostępów puszczy Białowieskiej i Bieszczad, przez pola Mazowsza i Lubelszczyzny, aż po obrzeża wielkich aglomeracji miejskich. Trudno wskazać typ krajobrazu, w którym lis by nie żył.

Łączna liczebność w kraju szacowana jest na około 200 000 sztuk, choć dokładne dane są trudne do uzyskania ze względu na nocny i terytorialny tryb życia gatunku. Po wprowadzeniu obowiązkowej akcji doustnych szczepień przeciwko wściekliźnie w latach 90. populacja lisa wyraźnie wzrosła (wcześniej wścieklizna ograniczała liczebność lokalnie). Obecnie populacja jest stabilna z lekką tendencją wzrostową.

Lis jest gatunkiem niezwykle plastycznym ekologicznie. Lis leśny — klasyczny typ żyjący w zwartych lasach mieszanych — poluje głównie nocą na gryzonie, ptaki gniazdujące na ziemi, młode sarn i drobną zwierzynę. Lis polny — adaptowany do krajobrazu rolniczego — wykorzystuje miedze, zagajniki, ogródki działkowe, kopulec ziemny i kanały melioracyjne jako bazę ostoi. Wreszcie lis miejski — wyjątkowo nowoczesny ekotyp — bytuje w parkach miejskich, przy torach kolejowych, na obrzeżach osiedli, korzystając z odpadków, gryzoni miejskich i ptaków gniazdujących w mieście. W Warszawie, Krakowie, Wrocławiu stałe populacje lisów żyją w sąsiedztwie tysięcy ludzi.

Areał osobniczy jednego lisa to zwykle 1–5 km² w środowisku rolno-leśnym, ale może spadać do 0,5 km² w bardzo zasobnych biotopach (np. obrzeża miast) lub rosnąć do 20–30 km² w ubogich pokarmowo terenach górskich. Lis aktywnie znaczy terytorium moczem i kałem (charakterystyczne "lisia bobki" pozostawiane w widocznych miejscach — na pieńkach, kamieniach, kopcach kreta), a kontakty między rewirami sąsiadów odbywają się zazwyczaj bezkonfliktowo.

Lis jest zwierzęciem nocnym i zmierzchowym, choć w spokojnych obwodach i w okresie cieczki regularnie pokazuje się w dzień. Główne wyjścia żerowiskowe przypadają na okres 1 godziny po zachodzie słońca do 2 godzin przed świtem. W ciągu dnia lis odpoczywa w norze (lisiej jamie) lub w gęstwinie, sitowiu, pod wykrotem starego drzewa.

Lisia jama jest fenomenem ekologicznym. To skomplikowany system korytarzy podziemnych o długości kilkudziesięciu metrów, z wieloma wejściami (3–7), komorami legowiskowymi, "śmietnikami" (gdzie lis składuje resztki pokarmu) i wentylacją. Główną norę dziedziczy często z pokolenia na pokolenie — niektóre znane lisie jamy w Polsce są nieprzerwanie zasiedlone od XIX wieku. Lis chętnie zajmuje też porzucone nory borsuka — czasem nawet dzieli z borsukiem aktywnie używaną norę, w czym przejawia się jeden z najciekawszych przykładów neutralnego sąsiedztwa dwóch drapieżników.

Cieczka — okres godów — przypada na styczeń–marzec, ze szczytem w lutym. Lisy łączą się w pary, samce ostrokąsają o samice, w lutowe noce z lasów dobiega charakterystyczne, ostre szczekanie zalotników. Po cieczce para pozostaje razem przez okres odchowu młodych — co czyni lisa jednym z niewielu polskich drapieżników z faktyczną monogamią sezonową. Samiec aktywnie uczestniczy w zaopatrywaniu liszki i młodych pokarmem przez pierwsze 2 miesiące.

Ciąża liszki trwa około 52 dni. Wyproszenie przypada na marzec–maj, w głębi nory rodzą się 3–8 (rzadko do 12) liszęt — szczeniąt lisich. Liszęta są początkowo ciemne (prawie czarne), oczy otwierają w 12.–14. dniu. Z nory wychodzą po raz pierwszy w wieku 4 tygodni — to charakterystyczny widok wczesnego lata: 4–6 puszystych szaroburych "kuleczek" baraszkujących przed lisią jamą w godzinach popołudniowych. W lipcu liszęta zaczynają towarzyszyć rodzicom na nocnych wyprawach, ucząc się techniki polowania. Pełną samodzielność osiągają w wieku 4–6 miesięcy, dyspersja przypada na wrzesień–listopad.

Polowanie lisa to misterium precyzji. Najbardziej charakterystyczna technika to mysiakowanie — pionowy skok na wykrytego słuchowo gryzonia pod warstwą trawy lub śniegu. Lis lokalizuje słuchowo dokładny punkt (ucho rotuje niezależnie, korelując dwa sygnały), oblicza tor lotu, wykonuje skok pionowo w górę 1–1,5 m i ląduje przednimi łapami dokładnie na ofierze. To zachowanie tak rytmiczne i precyzyjne, że można je przewidzieć obserwując polującego lisa zimą na ośnieżonej łące.

Polowanie na lisa zajmuje w polskim łowiectwie miejsce szczególne — jest najbardziej egalitarne (długie sezony, lis występuje wszędzie), jednocześnie najbardziej wymagające intelektualnie (lis jest niezwykle inteligentny i ostrożny), wreszcie najbardziej kontrowersyjne moralnie (dyskusja o etyce odstrzału drapieżników). Mimo to jest to klasyczna forma polskiej tradycji łowieckiej, kultywowana od stuleci.

Zasiadka z ambony przy stałym nęcisku jest dziś najpopularniejszą formą polowania na lisa. Nęcisko to miejsce, gdzie myśliwy regularnie wykłada padlinę (skórki kurze, padłe króliki, mięsne odpady) — lis "uczy się" tego miejsca i odwiedza je nocą. Ambona ustawiona w odległości 50–80 m, najlepiej z mocną optyką nocną lub termowizją (z odpowiednim zezwoleniem), daje wysoką skuteczność. Najlepsze noce: bezksiężycowe, suche, lekko mroźne (lis najaktywniej żerujący od listopada do marca, gdy futro jest najlepsze).

Wab na piskanie myszki jest wyjątkowo skuteczną i ekscytującą metodą. Myśliwy używa specjalnego waba (klasycznie z liścia bukowego ułożonego między kciukami, dziś częściej gumowych wabów typu Buttolo lub elektronicznych) imitującego pisk schwytanej myszy, młodego zająca, lub szczerbiącej się sarny (latem). Lis, słysząc taki dźwięk w cichą noc, dosłownie biegnie po linii prostej — często z odległości 200–400 m. Wab wymaga absolutnej ciszy i bezruchu po stronie myśliwego, ale daje moment najwyższych emocji w łowiectwie drobnej zwierzyny: zobaczyć lisa pędzącego prosto na nas, na otwartej przestrzeni, w blasku księżyca.

Naganka na lisa w polskim łowiectwie jest organizowana często zbiorowo — szczególnie w obwodach z wysokim zagęszczeniem populacji lisa, gdzie redukcja jest priorytetem gospodarczym (ochrona bażantów, kuropatw, zająca). 6–10 myśliwych w linii, 4–6 naganiaczy z psami przeczesujących nieurodzajne pola, miedze, zagajniki, ogrody — to klasyczna sceneria zimowej polskiej naganki na lisa. Najlepsze daty: grudzień–luty, gdy lisy są skoncentrowane na ostojach a śnieg ułatwia tropienie.

Polowanie z psem jest formą jeszcze klasyczniejszą. Foksterier (samej nazwie pies "od lisa") oraz jamniki szorstkowłose mają długą tradycję pracy w lisich jamach — psy wprowadzane są do nory, znajdują lisa w komorze, zaganiają go lub wyganiają na powierzchnię, gdzie czeka myśliwy. To technika fascynująca, ale wymaga dobrze wyszkolonych psów i znajomości anatomii nory. Wymaga też zawsze obecności weterynarza — w noszniku lis ma absolutną przewagę i potrafi poważnie pokaleczyć psa.

Selekcja i etyka. W polskim łowiectwie nie ma "wieku selekcyjnego" lisa — każdy lis jest pełnoprawnym trofeum i celem gospodarki łowieckiej. Etyka strzału obowiązuje natomiast bezwzględnie: strzał na komorę z odległości pozwalającej na pewne trafienie (max 80 m z optyką), nigdy w ucieczce, nigdy w gęstwinie z wątpliwą widocznością. Cieczna liszka w styczniu–lutym oraz liszka prowadząca młode w kwietniu–maju powinna pozostać oszczędzona — to standard moralny dobrego myśliwego, niezależnie od formalnej legalności strzału.

Trofeum. Lis daje dwa typy trofeum: skórę (futro) — najlepsze w okresie listopad–luty, gdy sierść jest gęsta, ma głębokie barwy i pełną kitę; oraz czaszkę — preparowaną klasycznie metodą maceracji. Stare polskie tradycje znają też "lisią pelerynę" (skóra z głową prezentowana w gabinetach łowieckich) i kity wykorzystywane jako dekoracje czapek i kapeluszy myśliwskich (klasyczny element stroju zarządcy obwodu w okresie międzywojennym).

Niebezpieczeństwa ze strony lisa dla myśliwego są minimalne — to drapieżnik mały i płochliwy, w obronie raczej ucieka niż atakuje. Realnym zagrożeniem jest jednak wścieklizna (mimo akcji szczepień nadal pojawia się sporadycznie) oraz tasiemiec bąblowcowy (Echinococcus multilocularis) — pasożyt którego jajka znajdują się w lisich odchodach, a u człowieka może wywołać śmiertelną bąblowicę wątroby. Każdy myśliwy obrabiając tuszę lisa powinien używać rękawiczek i unikać kontaktu rąk z twarzą.

Lis w polskiej tradycji łowieckiej nie jest gatunkiem konsumpcyjnym. Mięso lisa, jako drapieżnika żywiącego się głównie gryzoniami i padliną, jest twarde, łykowate, o ostrym, "psim" aromacie i potencjalnie skażone pasożytami (przede wszystkim tasiemcem bąblowcowym Echinococcus multilocularis, który może być śmiertelny dla człowieka). Z tych powodów polski myśliwy nie spożywa mięsa z lisa, a tusza po pozyskaniu jest utylizowana zgodnie z procedurami sanitarnymi.

Jest to wyjątek od ogólnej zasady polskiego łowiectwa — wszystkie inne gatunki łowne (jeleniowate, zwierzyna pierzasta, zwierzyna drobna) trafiają w postaci dziczyzny na stół. Lis stoi obok zachodu kuny i borsuka — drapieżnych ssaków traktowanych jako gatunki gospodarcze (regulacja populacji, ochrona drobnej zwierzyny), nie kulinarne.

Co istotne: w niektórych regionach Polski (głównie góralskich) istniała kiedyś tradycja przyrządzania "lisiej szynki" lub gulaszu z lisa — ale były to praktyki marginalne, związane z biedą czasów wojny i okupacji, a nie kulinarna tradycja. Współcześnie, w obliczu zagrożenia bąblowicą, takie praktyki są stanowczo odradzane przez weterynarzy i sanepid.

Praktyka pozyskania lisa po polowaniu skupia się na zachowaniu skóry jako trofeum. Po odstrzale liszka jest szybko obdzierana ze skóry (najlepiej tego samego dnia, najpóźniej następnego), skóra wstępnie obrabiana (oczyszczona, naciągnięta na specjalny szkielet), suszona przez 2–3 tygodnie, a następnie oddana do garbarni profesjonalnej. Pełen proces od strzału do gotowego futra to 2–3 miesiące. Najlepsza jakość futra: lisy strzelone w grudniu–lutym, w pełnej zimowej szacie.

Praca z psem w polowaniu na lisa ma w polskiej tradycji łowieckiej szczególnie długą i bogatą historię — nieprzypadkowo jedna z najsłynniejszych ras psów myśliwskich nazywa się foksterier, czyli dosłownie "terier do lisa" (z angielskiego fox terrier).

Najbardziej klasyczną formą jest polowanie w lisich jamach z udziałem małych, zwinnych terrierów. Foksterier szorstkowłosy i foksterier gładkowłosy były specjalnie wyhodowane w XIX-wiecznej Anglii do pracy w norach lisich i borsuczych — niskie, długie, ale silne i niewiarygodnie odważne, zdolne wytrzymać godzinne walki w ciemnym korytarzu z większym przeciwnikiem. Polska tradycja chętnie adoptowała tę rasę, dodając do niej rodzime jamniki szorstkowłose — równie zwinne i jeszcze nieco mniejsze, idealne do polskich, węższych nor.

Polowanie w nor wymaga rozwagi i fachowości. Najpierw myśliwy ustala wszystkie wejścia do nory (typowo 3–7), pozostawia ślady jelita ułatwiające psowi orientację, ustawia siatki lub pułapki na opuszczonych wejściach, wreszcie wprowadza psa do głównego wejścia. Pies pracuje samodzielnie pod ziemią — z głębi nory dobiegają stłumione szczekania, czasem zgrzytanie zębów, czasem cisza. Myśliwy nasłuchuje na powierzchni, próbuje zlokalizować punkt walki, oraz przygotowuje broń na ewentualne wyjście lisa którymś z wyjść. To technika emocjonalna, fascynująca, ale wymagająca: dobry pies do lisa to wieloletnia inwestycja.

Inną klasyczną metodą jest polowanie z psami gończymi — szczególnie z polskimi gończymi i ogarami polskimi. Te większe psy nie wchodzą do nory, ale pracują na powierzchni, ścigając lisa po świeżym tropie. Lis w gonie staje się celem na biegu — szybki, zwinny, robi pętle i fortele, ale stary, doświadczony ogar potrafi go "zaknieżyć" (zatrzymać) na otwartej przestrzeni lub doprowadzić do oczekującego myśliwego. Polski ogar (rasa rodzima, niemal wymarła po II wojnie światowej, dziś odbudowywana) ma w tej pracy znakomite tradycje.

Współcześnie najpowszechniejsze są wyżły niemieckie krótko- i szorstkowłose oraz jamniki — uniwersalne psy myśliwskie pracujące wszechstronnie, w tym po lisie. Wyżeł pełni głównie funkcję psa do aportu i tropowca po krwawym tropie; jamnik wchodzi do nor, pracuje w gęstwinie, aportuje lekkie sztuki.

Trzeba pamiętać: lis broni się zacięcie. W nor lis ma absolutną przewagę topograficzną nad psem (zna każdy zakręt korytarza), a jego zęby — choć niewielkie — potrafią zadać poważne rany psu. Każdy myśliwy używający psów do lisa powinien mieć pod ręką podstawowy sprzęt pierwszej pomocy weterynaryjnej (środki dezynfekujące, opaski uciskowe, koc termiczny), oraz numer telefonu sprawdzonego weterynarza. Praktyka pracy z dobrym psem do lisa to jedna z najbardziej satysfakcjonujących, ale i odpowiedzialnych form polskiego łowiectwa.

Lis ma w polskiej kulturze status archetypiczny — to ulubiony bohater bajek, przysłów, legend i przesądów ludowych. "Chytry jak lis" to przysłowie znane każdemu Polakowi; "lisia chytrość", "lisi spryt", "kuma lisica" — to stałe figury polskiej wyobraźni językowej. Mickiewicz, Krasicki, Fredro wszyscy pisali o lisach. Bajka Krasickiego "Lis i kruk" jest jedną z najsłynniejszych w polskiej tradycji literackiej.

W polskiej tradycji łowieckiej lis jest też ważnym symbolem rytualnym. Pierwszy lis strzelony przez młodego myśliwego (tzw. "lis junacki") był tradycyjnie okazją do uroczystego pasowania na myśliwego — w niektórych regionach Polski (Mazowsze, Lubelszczyzna) zachowała się ta tradycja do dziś. Krew z pierwszego lisa rozsmarowywała się na czole nowicjusza, kita była uroczyście wręczana, towarzyszył temu ceremoniał z trąbką, mocnym napojem i opowieściami starszych myśliwych.

Najbardziej dramatycznym rozdziałem historii polskiego lisa była wścieklizna. Do lat 90. XX wieku wścieklizna była w Polsce poważnym problemem zdrowotnym — wektorem przenoszenia był głównie lis. Coroczne ogniska wymuszały odstrzały sanitarne, ostrzeżenia w lokalnej prasie, zakazy zbierania grzybów i jagód. Sytuację zmienił dopiero program doustnych szczepień przeciwko wściekliźnie wprowadzony w 1993 r. — zrzucanie z helikopterów ponad miliona dawek rocznie, w postaci atrakcyjnych dla lisów kostek z pokarmem zawierającym szczepionkę. Polska, dzięki tej akcji, w 2014 r. została ogłoszona przez Unię Europejską krajem wolnym od wścieklizny lisów — choć sporadyczne ogniska wciąż się pojawiają i akcja szczepień trwa nadal.

Współcześnie pojawia się nowy fenomen: lisy miejskie. Warszawa, Wrocław, Kraków, Trójmiasto, Łódź mają stałe populacje lisów żyjących na peryferiach lub bezpośrednio w centrach. Lisy te są często widoczne za dnia, nie wykazują strachu przed człowiekiem, polują na szczury, gryzonie miejskie, gołębie, korzystają ze śmietników. To zwierzęta zaadaptowane behawioralnie — mówi się wręcz o powstawaniu nowego "miejskiego" ekotypu lisa, podobnego do brytyjskich "urban foxes" znanych z Londynu i innych miast.

Ciekawym wątkiem są też aberracje barwne lisa. W naturze najczęściej spotyka się formę normalną (rudą), ale sporadycznie pojawiają się: krzyżaki (z ciemnym pasem na grzbiecie i ramionach tworzącym krzyż), czarniaki (melanizm — całe zwierzę czarne, z białą tylko muszką kity), wreszcie srebrniaki (mieszanka czarnej i białej sierści). Wszystkie te formy są w fermach futrzarskich celowo selekcjonowane — futro czarniaka i srebrniaka osiąga ceny rekordowe na aukcjach futrzarskich. W naturze polskiej aberracje barwne lisa są rzadkie, ale notowane corocznie.