Cietrzew

Cietrzew (Lyrurus tetrix, dawniej Tetrao tetrix) — ptak z rzędu grzebiących, rodziny kurowatych, blisko spokrewniony z głuszcem (Tetrao urogallus) i bardzo charakterystyczny w sylwetce. Polska nazwa „cietrzew lirowaty" pochodzi od charakterystycznych lirowato wygiętych zewnętrznych piór ogona, które samiec rozkłada w wachlarz podczas tokowania — to jeden z najbardziej rozpoznawalnych znaków rozpoznawczych w polskiej awifaunie.

Dymorfizm płciowy jest u cietrzewia bardzo wyraźny. Kogut osiąga długość 50–58 cm i wagę do 1,7 kg. Jego upierzenie jest czarne z głębokim metalicznym połyskiem — fioletowo-niebieskim na piersi, zielonkawym na grzbiecie. Najbardziej charakterystyczne cechy to:

• Czerwone róże nad oczami — nabrzmiałe płaty nieopierzonej skóry, w sezonie godowym jaskrawoczerwone, pulsujące
• Lirowate sterówki — zewnętrzne pióra ogona wygięte w łuk, rozkładane wachlarzowo podczas toku
• Białe pokrywy podogonowe — odsłaniane przez kandel w pozie godowej, kontrast z czarnym tułowiem
• Biały pas na skrzydłach — widoczny w locie i w pozie tokowej

Kura (cieciorka) jest znacznie skromniejsza: mniejsza (40–45 cm, do 1,1 kg), ubarwiona maskująco — szaro-brązowo-żółtawo, z gęstym ciemnym prążkowaniem. Brak czerwonych róż (mała czerwona kreska nad okiem jest słabo widoczna), brak lirowatych sterówek. Jej ubarwienie idealnie kamufluje ją w roślinności mokradeł i wrzosowisk podczas wysiadywania jaj.

Cietrzew jest ptakiem osiadłym — nie odlatuje na zimę. Cały rok spędza w tym samym kompleksie biotopów. Lata niechętnie, ale szybko i z dużym łoskotem skrzydeł, najczęściej na krótkie dystanse. Doskonale chodzi po ziemi i w razie zagrożenia woli kryć się w gęstwinie niż wzlatywać.

Cietrzew występował niegdyś niemal w całej Polsce — od Pomorza po Karpaty. Pisma łowieckie XIX wieku, w tym „Łowy królewskie" Wincentego Pola i prace Włodzimierza Korsaka, opisują tokowiska cietrzewi jako zjawisko powszechne, dostępne dla każdego myśliwego skłonnego wstać przed świtem.

Dziś areał gatunku w Polsce dramatycznie się skurczył. Liczebność krajową szacuje się na 250–400 osobników (dane Polskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków i Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska). Ostatnie żywotne populacje zachowały się w nielicznych ostojach:

• Puszcza Augustowska i okolice — najsilniejsza populacja, kilkadziesiąt tokujących kogutów
• Biebrzański Park Narodowy — tokowiska na bagnach, główna ostoja w Polsce północno-wschodniej
• Lubelszczyzna — pojedyncze tokowiska, m.in. w Poleskim Parku Narodowym
• Bieszczady i Beskid Niski — izolowane populacje górskie
• Bory Dolnośląskie i Lubuskie — pojedyncze stanowiska, lokalnie

Cietrzew preferuje biotopy mozaikowate — torfowiska wysokie i przejściowe, łąki śródleśne, wrzosowiska, młodniki sosnowe i brzozowe. Kluczowe są tokowiska — otwarte przestrzenie wśród mokradeł, gdzie samce się gromadzą wiosną. Bez odpowiednich biotopów — z gatunku siedliskowego.

Przyczyny dramatycznego spadku liczebności w Polsce i Europie to przede wszystkim:

• Osuszanie torfowisk i przekształcanie mokradeł (utrata biotopu)
• Sukcesja zarastania śródleśnych łąk i polan
• Drapieżnictwo lisów, kun, jenotów (gatunków, których populacje rosną)
• Niepokój człowieka w okresie tokowiska i lęgowym
• Zmiany klimatyczne wpływające na biotopy

Tokowiska cietrzewi są w Polsce objęte ochroną strefową — w promieniu 200 m od czynnego tokowiska obowiązuje zakaz wstępu od 1 lutego do 31 maja. Naruszenie tego zakazu jest wykroczeniem przeciw ustawie o ochronie przyrody.

Rytm życia cietrzewia jest podporządkowany cyklowi tokowiska, który zaczyna się w połowie marca, kulminuje w drugiej połowie kwietnia i wygasa w pierwszej dekadzie maja. To zjawisko, które od pokoleń przyciągało myśliwych, ornitologów i pisarzy.

Tokowisko — opis rytuału

Tokowisko to wybrane przez ptaki miejsce w otwartym terenie (najczęściej śródleśna polana, brzeg torfowiska, łąka), gdzie z roku na rok zlatują się te same koguty. Wierność miejscu jest u cietrzewi silna — niektóre tokowiska są używane przez dziesiątki lat.

Przebieg pojedynczego dnia tokowiska:

1. 1:30–2:30 przed świtem — pierwsze koguty zlatują się na tokowisko. Pojawiają się pojedynczo, niekiedy wcześniej kładą się na arenie godowej.
2. Godzina przed świtem — szczyt zlatywania. Na większych tokowiskach gromadzi się od kilku do kilkunastu kogutów. Każdy zajmuje terytorium.
3. Świt (40–60 minut przed wschodem słońca) — apogeum toku. Koguty wykonują rytuał: rozkładają wachlarze ogonów, opuszczają skrzydła, nadymają czerwone róże, wydają czuchanie (głuche pomruki) i bełkotanie (krótkie, gwałtowne sykiery i klaszczenia).
4. Wschód słońca — toczą się walki. Koguty atakują się dziobami i skrzydłami, walcząc o najlepsze miejsca w centrum tokowiska i o względy zlatujących kur.
5. 1–2 godziny po wschodzie — tok stopniowo wygasa. Koguty rozlatują się do żerów. Kury, jeśli się pojawiły, odlatują wcześniej.

Wieczorne tokowiska są rzadsze i krótsze, zaczynają się w drugiej połowie kwietnia. Najbardziej intensywne są o świcie.

Lęgi i odchów

Po kopulacji kura zakłada gniazdo — proste zagłębienie w mchu lub trawie, słabo wyścielone. Składa 6–11 jaj o kremowo-brązowym ubarwieniu z ciemniejszymi plamkami. Wysiaduje sama — kogut nie bierze udziału w opiece nad lęgiem.

Po 25–27 dniach wykluwają się pisklęta. Są zagniazdownikami — po wyschnięciu puchu opuszczają gniazdo i podążają za matką. Pierwsze dwa tygodnie to najbardziej zagrożona faza życia: pisklęta jeszcze nie latają, są łatwym łupem lisów, kun, kruków. W tym okresie matka prowadzi je głównie po roślinności gęstej, ale jednocześnie suchej (mokra paprota wychładza ciało piskląt).

Już po 10–14 dniach pisklęta umieją krótko latać. Do września pozostają w rodzinie. Później kury jesienne tworzą stadka mieszane (młode + dorosłe), zimą do nich dołączają koguty.

Sezon zimowy

Zima dla cietrzewi to czas żerów na pąkach brzóz, osik i wierzb. Ptaki nocują w jamach pod śniegiem — taka „komora śnieżna" izoluje od mrozu i chroni przed drapieżnikami. Cietrzew jest jednym z niewielu gatunków polskiej awifauny przystosowanych do polskich zim biotop pod nasienie śnieżną.

UWAGA: Cietrzew jest w Polsce gatunkiem chronionym. Polowanie na niego jest zabronione.

Ta sekcja ma charakter historyczny i edukacyjny — opisuje tradycje łowieckie XIX i pierwszej połowy XX wieku, kiedy cietrzew był jeszcze gatunkiem łownym w Polsce.

Historyczne sposoby polowania

Polowanie na cietrzewia było uważane za jedną z najszlachetniejszych form łowiectwa w polskiej tradycji. Wincenty Pol w „Łowach królewskich" pisał o tokowisku jako o „świętym miejscu kniei" — wymagającym ciszy, ascezy i głębokiego szacunku. Polowanie odbywało się trzema podstawowymi sposobami:

Z budy na tokowisku

Najbardziej tradycyjna i klasyczna metoda. Myśliwy budował na skraju tokowiska niewielki szałas — budę — z gałęzi i mchu, kamuflujący jego sylwetkę. Wchodził do budy noc przed tokowiskiem, przed zlatywaniem się kogutów, i czekał w bezruchu do świtu. Strzał oddawano w momencie szczytu toku, do koguta na okrężnicy. Każdy ruch, każdy odgłos mógł wypłoszyć całe tokowisko na wiele dni.

Z podchodu w czasie pojedynczego pieśniarza

Stosowane gdy nie udało się dotrzeć przed świtem na tokowisko. Myśliwy podchodził kogucia w czasie pojedynczego bełkotu — krótkiego okrzyku godowego, podczas którego kogut na chwilę ślepnie i głuchnie (klasyczna „głuszka", chociaż prawdziwa głuszka dotyczy głuszca). W tych kilku sekundach myśliwy robił 2–3 kroki, potem zamierał. Powtarzał to przez kilkadziesiąt minut, zbliżając się ostrożnie.

Na jesienne ostrzelane

Jesienią cietrzewie zbierają się w stadka i są łatwiej dostępne. Polowanie polegało na podchodzeniu do żerujących stadek z psem lub bez. Mniej etyczne i mniej cenione w tradycji niż polowanie wiosenne.

Tradycje i etyka

W tradycji łowieckiej cietrzew miał szczególny status. Strzelony kogut był trofeum, którego najcenniejszym elementem były lirowate sterówki — noszone za otokiem kapelusza myśliwskiego jako oznaka wyjątkowego osiągnięcia. Wielu starych myśliwych zachowywało je do końca życia jako pamiątkę z udanego tokowiska.

Etos polowania na cietrzewia zakładał powściągliwość — strzelano tylko najsilniejsze, dominujące koguty, by nie naruszać struktury tokowiska. Strzelania do kur były piętnowane jako gatunek niegodny prawdziwego myśliwego.

Dlaczego zabroniono polowania

W 1995 roku cietrzew został wpisany na listę gatunków chronionych w Polsce — jako reakcja na katastrofalny spadek liczebności w drugiej połowie XX wieku. Główne przyczyny to nie samo polowanie (które było uregulowane i nie miało większego wpływu), lecz:

• Niszczenie biotopów — osuszanie torfowisk, melioracje, intensyfikacja rolnictwa
• Wzrost populacji drapieżników (lisów, kun, jenotów)
• Niepokój turystyczny w sezonie tokowania

Mimo zakazu polowania populacja nadal spada — co dowodzi, że ochrona gatunku wymaga ochrony siedlisk, nie tylko zakazów.

Cietrzew jest dziś gatunkiem chronionym i jego pozyskanie w celach kulinarnych jest zabronione. Sekcja ma charakter historyczny.

W kuchni dworskiej dawnej Polski i wschodniej Europy cietrzew uchodził za delikates równy bażantowi i kuropatwie. Mięso koguta było ciemne, soczyste, lekko gorzkawe z powodu diety opartej na pąkach brzóz i borówek. Kura miała mięso jaśniejsze i delikatniejsze.

W tradycyjnych przepisach polskich i litewskich cietrzew był przygotowywany na podobnych zasadach co inne dzikie ptactwo: w całości pieczony, z nadzieniem grzybowo-jabłkowym, podawany z konfiturą borówkową i klasycznym sosem śmietanowo-leśnym. Słynny był też „cietrzew po staropolsku" — duszony w czerwonym winie z jałowcem i ziołami.

Współcześnie kuchnia łowiecka nie obejmuje cietrzewia. Wszelkie opisy potraw z tego gatunku mają wyłącznie wartość historyczną i etnograficzną.

Cietrzew jest gatunkiem chronionym — psy myśliwskie nie są wykorzystywane do polowania na ten gatunek.

Historycznie, w czasach gdy cietrzew był łowny, używano przede wszystkim wyżłów — głównie wyżła niemieckiego krótkowłosego (kurzhaar) i wyżła węgierskiego (vizsli). Były to polowania z psem w jesieni, gdy ptaki tworzyły stadka. Wyżeł lokalizował ptactwo nosem, robił stójkę, a po strzale myśliwego — aportował zdobycz. Polowanie wiosenne na tokowisku odbywało się bez psa, gdyż obecność czworonoga wypłoszyłaby stadko.

Współcześnie psy myśliwskie wykorzystywane są w ochronie cietrzewia w nietypowy sposób — niektóre nadleśnictwa stosują psy do tropienia drapieżników (lisów, jenotów), których populacja zagraża cietrzewiom. To „kynologia ochronna" zamiast łowieckiej.

Cietrzew zajmuje szczególne miejsce w polskiej kulturze, literaturze i tradycji łowieckiej — mimo że dziś jest gatunkiem niemal niewidocznym dla większości Polaków.

Etymologia i nazwy

Polska nazwa „cietrzew" wywodzi się prawdopodobnie od prasłowiańskiego *tetrъvь, oznaczającego głuchego (od „ciecierza" w niektórych dialektach — „uspakajający, głuszący"). To wiąże się z obserwowanym zjawiskiem: kogut podczas toku staje się głuchy i ślepy na otoczenie, pochłonięty rytuałem godowym. Stąd też powiedzenie „głuchy jak cietrzew" — używane do dziś, ale właściwie odnoszące się do głuszca, blisko spokrewnionego gatunku.

Łacińska nazwa Lyrurus tetrix również odnosi się do lirowatych sterówek — od greckiego lyra (lira) i oura (ogon). Wcześniej gatunek klasyfikowano w rodzaju Tetrao (razem z głuszcem), dziś wydzielony do własnego rodzaju.

Cietrzew w literaturze polskiej

Cietrzewie tokowiska były inspiracją dla wielu polskich pisarzy łowieckich. Włodzimierz Korsak w „Rok myśliwego" (1922) poświęcił im jedne z najpiękniejszych stronic. Julian Ejsmond, Stanisław Kowalski, Wincenty Pol — wszyscy pisali o cietrzewiu jako o symbolu „prawdziwej kniei". Współcześnie pamięć o tych ptakach przechowują takie pisma jak „Łowiec Polski" i „Brać Łowiecka", oraz literatura ornitologiczna.

Heraldyka i symbolika

Cietrzew — choć nie tak częsty w heraldyce jak jeleń czy orzeł — pojawia się w herbach niektórych miast pogranicza północno-wschodniej Polski i Litwy. Symbolizuje on dziką, niedostępną knieję, oraz wytrwałość — bo cietrzew „toczy bój" co rok wiosną, niezależnie od pogody.

Cietrzew w przyrodniczej kulturze ochroniarskiej

Od lat dziewięćdziesiątych cietrzew jest jednym z symboli ochrony gatunkowej w Polsce. Programy reintrodukcji, restytucji biotopów i monitoring populacji prowadzą Lasy Państwowe, Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków oraz parki narodowe (zwłaszcza Biebrzański PN). Co roku organizowane są licznania tokowisk, w których uczestniczą setki wolontariuszy.

Spokrewnione gatunki

Najbliżsi krewni cietrzewia w polskiej awifaunie to:

• Głuszec (Tetrao urogallus) — większy, znacznie rzadszy, dziś niemal wymarły w Polsce (kilkadziesiąt osobników w Karpatach i Borach Dolnośląskich)
• Jarząbek (Tetrastes bonasia) — mniejszy, leśny, jeszcze obecny w lasach górskich i niżowych
• Kuropatwa (Perdix perdix) — niespokrewniona bliżej, ale podobny ekologicznie ptak kurowaty otwartych przestrzeni

Co możesz zrobić

Jako myśliwy lub miłośnik przyrody możesz wesprzeć cietrzewia przez:

• Unikanie ruchu w okolicach tokowisk między 1 lutego a 31 maja
• Zgłaszanie obserwacji do regionalnych grup ornitologicznych (m.in. Komitetu Ochrony Orłów, OTOP)
• Wspieranie programów ochrony siedlisk torfowiskowych
• Edukowanie myśliwych młodszego pokolenia o gatunku — wielu z nich nigdy nie miało okazji usłyszeć tokującego kogucia